🏫 मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्रातील जिल्हा परिषदेच्या शाळांमधील मागासलेपणा

महाराष्ट्र राज्यातील शिक्षण व्यवस्था ही ग्रामीण भागातील जिल्हा परिषद शाळांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. राज्याच्या पश्चिम भागात (पुणे, कोल्हापूर, सांगली, सातारा इ.) आणि मराठवाड्यात (औरंगाबाद, बीड,लातूर,धाराशिव,परभणी, नांदेड,जालना,हिंगोली) या दोन भौगोलिक प्रदेशांमध्ये शैक्षणिक विकासात लक्षणीय तफावत दिसून येते.या तफावतीचे मूळ कारण केवळ शिक्षकांची संख्या नसून,भौतिक सुविधा,आर्थिक सहभाग,औद्योगीकरण आणि सामाजिक जागरूकता या घटकांशी संबंधित आहे.
🏗️ भौतिक सुविधांमधील असमानता –
पश्चिम महाराष्ट्रातील बहुतेक शाळा सुसज्ज व आधुनिक साधनांनी युक्त आहेत.
स्मार्ट बोर्ड,प्रोजेक्टर,संगणक प्रयोगशाळा,सौरऊर्जा,शाळेतील आर.ओ.वॉटर फिल्टर, शौचालयांची उपलब्धता ही सामान्य बाब झाली आहे.
शाळाभवने मजबूत व आकर्षक दिसतात;क्रीडासाहित्य,प्रयोग साहित्य,फर्निचर यांची मुबलकता आहे.
या विकासामागे स्थानिक समाजाचा सक्रिय आर्थिक सहभाग,ग्रामपंचायतींचे नियोजन, तसेच औद्योगिक क्षेत्रातून मिळणारा CSR निधी महत्त्वाचा आहे.
त्याउलट,मराठवाड्यातील शाळांमध्ये भौतिक सुविधांची कमतरता आजही मोठ्या प्रमाणात आहे.
पिण्याचे पाणी,शौचालये,खेळाचे साहित्य,फर्निचर यांचा तुटवडा आहे.
अनेक शाळा आजही तात्पुरत्या किंवा दुरुस्तीअभावी जीर्ण अवस्थेत आहेत.
डिजिटल साधनांची उपलब्धता अत्यल्प आहे,आणि वीजपुरवठा अनियमित असल्याने वापरही मर्यादित राहतो.
💰 आर्थिक स्थिती व सामाजिक सहभाग –
पश्चिम महाराष्ट्रात शेती सिंचनाखाली आहे,ऊस व दुधावर आधारित शेतीमुळे ग्रामस्थ आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आहेत.
पालक व ग्रामस्थ शाळांसाठी निधी गोळा करून पायाभूत सुविधा उभारतात.
ग्रामसभेत शाळांच्या विकासाचा प्रश्न प्राधान्याने घेतला जातो.
मराठवाड्यात मात्र शेती पावसावर अवलंबून असल्यामुळे उत्पन्न कमी आणि अनिश्चित आहे.
शेतकऱ्यांचे उत्पन्न बेताचे असल्याने शाळांना आर्थिक मदत देणे शक्य होत नाही.
परिणामी शाळांचे दुरुस्ती, रंगरंगोटी,डिजिटल साधनांची खरेदी,विद्यार्थ्यांसाठी सुविधा पुरवणे या गोष्टी मागे पडतात.
🏭 औद्योगीकरणाचा प्रभाव –
पश्चिम महाराष्ट्रात कोल्हापूर,पुणे, सातारा,सांगली येथे औद्योगिक वसाहती मोठ्या प्रमाणात आहेत.
या कंपन्यांचा CSR (Corporate Social Responsibility) निधी शिक्षण क्षेत्रात वापरला जातो.
जिल्हा परिषद शाळांना थेट उद्योगांकडून मदत मिळते,मराठवाड्यात औद्योगिक विकास अत्यल्प आहे,परिणामी शाळांना खाजगी क्षेत्राकडून फारशी मदत मिळत नाही,ग्रामीण भागात रोजगाराच्या मर्यादित संधींमुळे शिक्षणात गुंतवणूक करण्याची मानसिकताही कमी आहे.
📉 शैक्षणिक गुणवत्तेवरील परिणाम –
मराठवाड्यातील विद्यार्थ्यांची उपस्थिती कमी,शाळा सोडण्याचे प्रमाण अधिक.
शिक्षकांवरील प्रशासकीय कामाचा ताण आणि डिजिटल प्रशिक्षणाचा अभाव यामुळे शिक्षणाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होतो.
पश्चिम महाराष्ट्रात नियमित वर्गशिक्षण,सहशालेय उपक्रम, विज्ञान प्रयोग व स्पर्धांमध्ये सक्रीय सहभाग दिसून येतो.
🧭 शासनाने घ्यावयाच्या उपाययोजना –
1.विशेष आर्थिक अनुदान योजना: मराठवाड्यातील मागास जिल्ह्यांना स्वतंत्र “शैक्षणिक विकास निधी” देणे.
2. CSR अनिवार्यता: औद्योगिक कंपन्यांनी मराठवाड्यात CSR निधीचा किमान २०% भाग शिक्षण क्षेत्रासाठी वापरावा अशी अट करावी.
3. डिजिटल साक्षरता व पायाभूत सुविधा: सर्व शाळांमध्ये इंटरनेट, स्मार्ट टीव्ही, संगणक प्रयोगशाळा उपलब्ध करून द्यावी.
4. शिक्षक प्रशिक्षण: ग्रामीण व पिछाडीच्या भागात कार्यरत शिक्षकांना अद्ययावत अध्यापन तंत्रांचे प्रशिक्षण देणे.
5. ग्रामस्तरीय सहभाग प्रोत्साहन: ग्रामपंचायतींना शिक्षण विकास समित्यांद्वारे निधी नियोजनात सक्रीय करणे.
6. शाळा दत्तक योजना:श्रीमंत व्यक्ती, स्वयंसेवी संस्था किंवा उद्योगांनी एक शाळा दत्तक घेऊन विकास करावा.
🌅 निष्कर्ष –
मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्र या दोन भागांमधील शैक्षणिक तफावत ही केवळ आर्थिक नाही तर सामाजिक दृष्टिकोनातील फरक आहे. शिक्षण हे समाजाच्या विकासाचे मूळ आहे. त्यामुळे शासन, समाज व उद्योग या तिन्ही घटकांनी एकत्र येऊन मराठवाड्यातील जिल्हा परिषदेच्या शाळांचा विकास करणे ही काळाची गरज आहे. “भौतिक सुविधा आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षण” या दोन्ही बाबींचा समतोल साधल्याशिवाय ग्रामीण शिक्षणात खरा परिवर्तन होणार नाही.
–– अभयसिंह अजित पिंगळे,
गौरव अनिल राठोड,आश्लेश रामचंद्र घनवट
वर्ग – BTech Last year Civil
वालचंद कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग,सांगली.

🏫 मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्रातील जिल्हा परिषदेच्या शाळांमधील मागासलेपणा

विद्याभवन प्राथमिक विद्यामंदिर येथे शिक्षण महर्षी कै.ज्ञानदेव मोहेकर गुरुजींना अभिवादन

हुंडा प्रतिबंध व कौटुंबिक हिंसाचार जनजागृती काळाची गरज- ॲड.प्रियंका जाधव

कळंब–ढोकी परिसरात भूकंपाची कोणतीही अधिकृत नोंद नाही – जिल्हाधिकारी कीर्ती किरण पुजार

विद्याभवन प्राथमिक विद्यामंदिर येथे शिक्षण महर्षी कै.ज्ञानदेव मोहेकर गुरुजींना अभिवादन

विद्यामंदिर हायस्कूल आष्टा येथे शिक्षण महर्षी कै.ज्ञानदेव मोहेकर गुरुजींच्या प्रतिमेचे पूजन

शिक्षण महर्षी ज्ञानदेव मोहेकर गुरुजींना ज्ञान प्रसार विद्यालयात भावपूर्ण अभिवादन

इतर मागास बहुजन कल्याण विभागाच्या पुरस्काराकरिता अर्ज करण्याचे आवाहन

Leave a Reply Cancel reply

More Stories

विद्याभवन प्राथमिक विद्यामंदिर येथे शिक्षण महर्षी कै.ज्ञानदेव मोहेकर गुरुजींना अभिवादन

हुंडा प्रतिबंध व कौटुंबिक हिंसाचार जनजागृती काळाची गरज- ॲड.प्रियंका जाधव

कळंब–ढोकी परिसरात भूकंपाची कोणतीही अधिकृत नोंद नाही – जिल्हाधिकारी कीर्ती किरण पुजार

You may have missed

विद्याभवन प्राथमिक विद्यामंदिर येथे शिक्षण महर्षी कै.ज्ञानदेव मोहेकर गुरुजींना अभिवादन

विद्यामंदिर हायस्कूल आष्टा येथे शिक्षण महर्षी कै.ज्ञानदेव मोहेकर गुरुजींच्या प्रतिमेचे पूजन

शिक्षण महर्षी ज्ञानदेव मोहेकर गुरुजींना ज्ञान प्रसार विद्यालयात भावपूर्ण अभिवादन

इतर मागास बहुजन कल्याण विभागाच्या पुरस्काराकरिता अर्ज करण्याचे आवाहन