- भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा एक महत्वाचा टप्पा म्हणजे १७ सप्टेंबर १९४८.१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला,परंतु निजामशाहीच्या अधीन असलेले हैद्राबाद संस्थान अद्याप भारतात विलीन झाले नव्हते.निजामाने नकार दिला आणि रझाकारांच्या माध्यमातून लोकांवर दहशत माजवली.मराठवाड्यासह हैद्राबाद संस्थानातील जनतेला याच काळात प्रचंड हालअपेष्टा सहन कराव्या लागल्या.
निजामशाहीच्या अत्याचारांविरोधात सामान्य शेतकरी,कष्टकरी,महिला,शिक्षक आणि तरुणांनी प्रचंड धैर्याने संघर्ष उभारला.भूमिगत चळवळी, सत्याग्रह,सशस्त्र बंड यामुळे निजामशाही हादरली.हजारो लोकांनी तुरुंगवास भोगला, शेकडो जणांनी आपले प्राण अर्पण केले.
मराठवाड्यातील असंख्य कार्यकर्त्यांनी हैद्राबाद मुक्तिसंग्रामात थेट सहभाग घेतला. त्यात प्रामुख्याने – गोविंदभाई श्रॉफ (नांदेड) – हैद्राबाद मुक्तिसंग्रामातील प्रमुख नेते, ज्यांनी भूमिगत चळवळ उभारली.
स्वातंत्र्यवीर वसंतराव नाईक (यवतमाळ) – पुढे महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झालेले व मुक्तिसंग्रामातील कार्यकर्ते रामराव अडसुळे,विष्णुपंत पाटील, बाबासाहेब परचके,नानासाहेब डोंगरे,गोविंदराव पानसरे, अण्णासाहेब लोहोटे,कळंबचे गणपतराव कथले यांसारख्या अनेक लढवय्यांनी निजामशाहीला चोख उत्तर दिले.
औरंगाबाद,उस्मानाबाद,परभणी, बीड या जिल्ह्यांतील शेकडो स्थानिक कार्यकर्त्यांनीही बलिदान देत स्वातंत्र्याचा मार्ग मोकळा केला.
या बलिदानामुळे मराठवाड्याने लोकशाहीच्या पायावर पाऊल ठेवले.
१३ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारत सरकारने ऑपरेशन पोलो (पोलिस अॅक्शन) सुरू केले. केवळ चार दिवसांत भारतीय सैन्याने निजामशाहीचा अंत करून १७ सप्टेंबर रोजी हैद्राबाद संस्थान भारतात विलिन झाले.हा दिवस खऱ्या अर्थाने मराठवाड्याचा स्वातंत्र्यदिन ठरला.
हैद्राबाद मुक्तिसंग्राम हा फक्त राजकीय विजय नव्हता; तो शेतकरी,मजूर आणि सामान्य जनतेच्या आत्मसन्मानाचा विजय होता.आज आपण जे संविधानिक अधिकार उपभोगत आहोत,ते या बलिदानामुळेच शक्य झाले आहेत.
१७ सप्टेंबर हा दिवस फक्त ऐतिहासिक स्मरणाचा नसून प्रेरणेचा आहे.निजामशाहीविरुद्ध प्राणार्पण करणाऱ्या हुतात्म्यांना अभिवादन करण्याचा आहे. लोकशाही,समानता आणि सामाजिक न्याय यांचे रक्षण करूनच आपण त्यांना खरी श्रद्धांजली अर्पण करू शकतो.
विश्वरत्न डॉ.भीमराव रामजी आंबेडकर हे भारताच्या सामाजिक न्यायाच्या चळवळीचे महान नेते होते.त्यांच्या नेतृत्वाखाली अस्पृश्यता,जातीभेद,प्रथागत अन्याय यांच्या विरोधात अनेक सार्वजनिक परिषदा,मोर्चां व सभांचे आयोजन केले गेले.महार मांग वतनदार परिषद अशी एक परिषद कसबे-तडवळे (तालुका उस्मानाबाद / धाराशिव जिल्हा) येथे आयोजित करण्यात आली होती.
या भागाचा भू-राजकीय संदर्भ गुंतागुंतीचा होता—उत्तरेला इंग्रज सरहद्दीचा बंगाल रियासतांचा किंवा गोंदिया / सिमाबाह्य प्रदेशाचा प्रभाव असावा,बाजूला निजामशाहीचा दबाव.या पार्श्वभूमीवर परिषद घेण्याचे ठिकाण निवडण्यात आले असावे.
महार समाजाच्या मागण्या मांडणे, सामाजिक,राजकीय हक्क, अस्पृश्यतेविरुद्ध लढणे,वतनदार/vatandar हक्क (जमिनीचे हक्क,आर्थिक स्वावलंबन) मिळवण्याचा हेतु,निजाम राजवटीच्या अटी व अत्याचारांविरुद्ध जनजागृती करणे.
स्थानिक अधिकार्यांकडून विरोध, तसेच प्रशासनातून सरकारी अडथळा निर्माण झाला होता असं स्थानिक वृत्तांत सांगतात.परिषद घेण्यापूर्वीच काही दबाव व धोके असल्याची नोंद आहे.
वतनदार शब्दाचा उपयोग जमिनी, मालमत्ता,उपयोगित बाबींमध्ये न्याय मागण्याचा आहे.सामाजिक समतेचा प्रस्ताव;अस्पृश्यता आणी जातीभेद नष्ट करण्याची अपील.
डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मार्गदर्शन केले.त्यांनी सामाजिक, न्यायिक सुधारणा आणि स्वतंत्र विचारधारा यांची गरज अधोरेखित केली.
परिषदेनंतर महार समाजामध्ये आत्मसन्मान वाढला. अस्पृश्यांना त्यांच्या हक्कांसाठी संघटित होण्याची प्रेरणा मिळाली.
वतनदार हक्कासाठी संघर्ष व मागणी प्रक्रिया सुरू झाली व काही भागात जमीन व मालमत्ता बाबत सुधारणा झाले.
या परिषदने सामाजिक व्यवहार व लोकशाही विचारांचा प्रसार वाढविण्यात मदत केली.एका लहान गावातून समाजिक न्यायाच्या चळवळीच्या दिशेने पावले उचलली गेली.
कसबे-तडवळे येथील महार मांग वतनदार परिषद हे केवळ एका गावातील घटना नाही,तर महार समाजाच्या स्वातंत्र्यपूर्व संघर्षाचा अचूक प्रतीक आहे.
विश्वरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली ही परिषद सामाजिक न्याय व समानतेचा आवाज मोठ्या प्रमाणात लोकांपर्यंत पोहोचण्याचा माध्यम ठरली.
आज कालच्या संदर्भात या परिषदेमुळे मिळालेली जागरूकता,लोकशाही मूल्यांची वाटचाल आणि समाजातील विविधतेचा स्वीकार या सगळ्या गोष्टींची आठवण करून देते. स्थानिक इतिहास आणि स्मृती ह्या चळवळींना योग्य किंमत देणे आवश्यक आहे. 
- – अविनाश रंजना सुभाष घोडके
कार्यकारी संपादक
सा.साक्षी पावनज्योत
Exclusive
Breaking News
युद्धाचे पडसाद : सामान्य शेतकरी माणसाच्या आयुष्यातील बदल
धाराशिव जिल्हा परिषदेत अध्यक्ष अर्चनाताई पाटील यांचा गौरवपूर्ण सत्कार
कळंब खरेदी-विक्री संघाची निवडणूक जाहीर;१८ एप्रिलला मतदान
गुढीपाडवा उपक्रमातून शिक्षणाची नवी सुरुवात;चिमुकल्यांनी भरली शाळा
सख्ख्या भावांची कमाल! महाराष्ट्र केसरी 2026 मध्ये रा.गे.शिंदे महाविद्यालयाचा झेंडा उंचावला
More Stories
कळंब खरेदी-विक्री संघाची निवडणूक जाहीर;१८ एप्रिलला मतदान
गुढीपाडवा उपक्रमातून शिक्षणाची नवी सुरुवात;चिमुकल्यांनी भरली शाळा
भिमा हगारे यांची राष्ट्रवादी युवक काँग्रेस तालुकाध्यक्षपदी निवड